Türkiye'nin Enterkonnekte Şebeke Hamlesi: Çatalağzı'ndan TEK'e Uzanan Enerji Dönüşümü
Yerel ve dağınık üretim modellerinden ulusal şebekeye geçiş, 1952'de Çatalağzı ile Silahtarağa santralleri arasındaki bağlantıyla hız kazanırken 1970'te kurulan TEK ile merkezi bir yapıya kavuştu.
Türkiye'nin sanayileşme yolculuğunda kritik dönemeçlerden biri olan entegre elektrik iletim altyapısı, 1950'li yıllardan itibaren atılan stratejik adımlarla kuruldu. 1930'lu yıllarda yabancı imtiyazlı şirketlerin denetimindeki bağımsız ve parçalı yerel santraller, Cumhuriyet döneminde planlı devlet yatırımlarıyla tek bir ulusal ağ altında toplandı.
Devletin elektrik işletmelerini kamulaştırma hamlesi 1938-1944 döneminde ivme kazandı. Ganz firmasının idaresindeki İstanbul elektrik tesislerinin 1938'de devralınmasının ardından, üretim yetersizliği ve altyapı eksiklikleri tespit edilerek yeni yatırımlara odaklanıldı. 1935'te kurulan Etibank ve Elektrik İşleri Etüt İdaresi (EİE) ortaklığıyla inşa edilen Zonguldak Çatalağzı Termik Santrali 1948'de faaliyete geçti.
Sanayileşen metropollerin enerji güvenliğini sağlamak amacıyla 1952 yılında Çatalağzı ile İstanbul'daki Silahtarağa Santrali 154 kilovoltluk yüksek gerilim hattıyla birbirine bağlandı. Bu adım, bölgesel kesintilerin imalat sanayisine verdiği zararı asgariye indirirken Türkiye'nin ilk enterkonnekte omurgasını oluşturdu.
Kapasite artışları 1956'da devreye giren Sarıyar ve Seyhan hidroelektrik santralleri ile Tunçbilek Termik Santrali'nin sisteme entegre edilmesiyle sürdü. 1950'lerin başında 407,8 megavat olan toplam kurulu güç ve 789,5 milyon kilovatsaatlik üretim hacmi, devreye alınan düşük maliyetli hidroelektrik tesisleriyle ivme kazandı.
Dağınık kurumsal yapıyı ortadan kaldırmak hedefiyle 1970 yılında Türkiye Elektrik Kurumu (TEK) faaliyete geçirildi. TEK'in kurulması, elektriğin üretiminden dağıtımına kadar tüm aşamalarının merkezi bir planlamayla yürütülmesini sağlarken, yerli teknik personelin yetişmesine ve sektör standartlarının oluşturulmasına zemin hazırladı.
Piyasa Notu: Enerji altyapısında bölgesel tekellerden enterkonnekte şebekeye geçiş, sanayi üretiminde arz güvenliğini tesis ederek maliyet dalgalanmalarını dizginleyen en temel makroekonomik reformlardan biri oldu.